مالکان و مدیرانی که از دغدغه های اخلاقی برخوردار بوده اند در آغاز همت خود را صرف تهیه فهرستی از باید و نبایدهای رفتاری کردند. بدین وسیله جهت گیری تلاش های طرفداران اخلاق در کسب و کار، تدوین اصولی شد که رعایت آن ها ضامن ارزشمندی و فضیلت آمیز بودن رفتار صاحبان حرفه و شاغلان در آن کسب و کار می باشد. این اصول، الگوی رفتار ارتباطی افراد بنگاه (سازمان) را با یکدیگر و نیز با مشتری، ارباب رجوع و سایر افراد ذینفع ترسیم می کند. برخی از شرکت ها فهرست بلندی از باید و نبایدها را تهیه کردند و برخی دیگر عمداً و آگاهانه، تنها به بیان حداقلی چند ارزش بنیادی و عمده بسنده کردند.

فهرست الزامات و تعهدات اخلاقی که به صورت باید ها و نبایدها تدوین می شود، غالباً کدهای اخلاقی و یا آیین نامه های اخلاقی نامیده می شوند(قراملکی،148:1383). کدهای اخلاقی راهنمای عملی برای کلیه تصمیم گیران در سطوح گوناگون سازمان است و به آنان کمک می کند تا بدانند در موقعیت هایی که در آن ها ارزش های متضاد بروز می کنند، از خود می بایست چه عکس العملی را نشان دهند(دهقان منشادی،60:1390). نه تنها بنگاه ها بلکه تشکل های حرفه ای نیز برحسب تخصص های خود به تدوین کدها و آیین نامه ها پرداخته اند، مانند؛ الزامات اخلاقی نظام پزشکی که موضوع سوگندنامه های حرفه ای قرار می گیرد.

انتظاری که از آیین نامه های اخلاقی در جهت بهبود مناسبات اخلاقی در فرهنگ سازمانی می رفت برآورده نشد. از تلاش های اخلاقی در بنگاه انتظار می رفت تا بتوانند عملکرد بنگاه و سازمان را از حیث اخلاقی تعالی بخشند و چنین نشد. عده ای با بدبینی وجود کدهای اخلاقی را ابزاری تلقی کردند که در روابط عمومی برای فریب دادن افراد مورد استفاده قرار می گیرد. برخی اساساً وجود آیین نامه های اخلاقی را زائد و بی فایده تلقی کردند و کسانی نیز آن را صرفاً ابزار تبلیغات و وسیله تزیین انگاشته اند.

بدون تردید یکی از مهم ترین عوامل کارآمدی کدهای اخلاقی موضع گیری صحیح مدیران بنگاه در قبال آن هاست. تا بنگاه به بصیرت و دانایی کافی نرسد و کدها را به منزله ارزش های اصیل تلقی نکند امید به تحقق آن ها نیست اما عدم موفقیت آیین نامه ها و کدهای اخلاقی عوامل مهم دیگری نیز دارد. حداقل دو نقیصه عمده در کدها و آیین نامه های اخلاقی می توان نشان داد. رخنه اول نقصان آن هاست. کدهای اخلاقی تمام مسئولیت های اخلاقی بنگاه را فرا نمی گیرد بلکه غالباً به وظایف اخلاقی اعضای گروه منحصراً توجه می کند.

دومین رخنه در کدها و آیین نامه های اخلاقی عدم برخورداری از انسجام می باشد در این کدها معلوم نیست که چه کسانی در قبال چه افرادی دقیقاً چه مسئولیت هایی دارند. و لذا سازگاری و سازمان یافتگی بین مسئولیت ها در میان نیست، به علاوه اولویت تعهدات اخلاقی نیز در این کدها به وضوح نشان داده نمی شود.

مدیران درپی رفع این دو نقیصه برآمدند و به این طریق مسئولیت های اخلاقی در مفهوم عام آن به نحو کل گرایانه، جامع نگرانه، با گرایش حداکثری و در قالب طرح منسجم و درست سازمان یافته تدوین کردند و بدین سان منشور اخلاقی متولد شد(محمدی فیروز،1388: 41-39).

مدیران و کارگزاران بخش عمومی در هر جامعه ای علاوه بر ضوابط و معیارهای دیوانسالارانه به منشور یا مجموعه ای از رهنمودها و معیارهای اخلاقی، ارزشی نیاز دارند که آن ها را در اقدامات و تصمیم گیریشان یاری رساند و هر گاه در موضوعی دچار تردید می شوند، گمان آن ها را به یقین مبدل سازد. مسلماً هر فردی از اعضای سازمان های بخش عمومی دارای ارزش های خاص خود می باشد که در انجام وظایف و فعالیت های وی اثرگذار است، اما لزوماً این ارزش ها بین همه ی اعضا ی سازمان یکسان نبوده و جنبه ی مشترک ندارد. بنابراین برای ایجاد هماهنگی و وحدت رویه در حرکت به سوی یک مطلوب جمعی و عمومی از سوی کارگزاران بخش دولتی باید معیارهای اخلاقی و ارزشی به صورت منظم در اختیار همه آنان قرار گیرد و به نوعی در آنان درونی شود تا همچون سوگندنامه بقراط که اخلاق حرفه ای پزشکان را شکل می دهد، مدیران و کارکنان بخش عمومی نیز از سرمشق ها و رهنمودهای اخلاقی و ارزشی مشترکی بهره گیرند. منشور اخلاقیات مجموعه رهنمودهایی است که عملکرد و اقدامات صحیح کارگزاران دولتی را به صورتی شفاف مشخص ساخته و معیارهایی برای تصمیم گیری و انتخاب در اختیار آنان قرار می دهد(الوانی،1377). منشور اخلاقیات نوعی تعهد فردی، سازمانی، حرفه ای و معنوی است که افراد در جامعه و محیط کار و در طول دوران شغلی و حرفه ای خود به آن متعهد می گردند، این موضوع دارای ابعاد فلسفی روانی و قانونی بوده و مهم تر از همه محوریت اصلی و اساسی آن اخلاق است(خنیفر، زروندی، 129:1388).

منشور اخلاقیات دستورالعملی رسمی است که در آن ارزش ها و قواعد اخلاقی اساسی مورد انتظار از افراد (در سازمان، در دین، در خانواده و …) به صورت مشخص بیان می شود و به صورت پوستر(بروشور)، لایحه، قواعد در برابر آن ها و سایرین قرار گرفته و به طور مستقیم و مشخص رفتار های افراد را هدایت می کند. منشور اخلاقیات سندی است حاوی معیارهای اخلاقی- ارزشی که برای هماهنگی و وحدت رویه و روش در بین کارگزاران سازمان تدوین می شود و آنان را در رفتار و عملکردهایشان به سوی آرمان های ارزشی سازمان هدایت می کند(امیرکبیری، داروئیان،85:1390).

در جایی دیگر آمده است مراد ازکد یا منشور اخلاقی تحلیل تعهدات اخلاقی بنگاه در قبال حقوق محیط داخلی و خارجی است که بر حسب اولویت در عناصر آن به صورت دقیق، روشن و نظام یافته تدوین می شود. گفته اند منشور اخلاقی سازمان بیانیه ای شامل خط مشی ها، اصول و مقرراتی است که رفتارها را هدایت می کند(قراملکی،140:1388). برای تدوین منشور اخلاقی زمینه های بین المللی و جهانی وجود دارد که حاوی اصول پایه ای هستند. این اصول روی هم رفته حاوی نکاتی است که با شش دسته از صاحبان سنتی بنگاه ها شامل؛ مشتریان، کارکنان، سرمایه گذاران، رقیبان، تأمین کنندگان و عامه مردم مرتبط است.

برای سازمان هایی که می خواهند اصول اخلاقی خود را سنجیده یا اصول جدیدی معین کنند، معیارهای جهانی کسب و کار وجود دارد که عصاره اصول راهنمای شرکت های بزرگ جهانی است. این اصول به هشت دسته تقسیم شده اند که عبارتند از:

1.اصل امانت، 2. اصل مالکیت، 3. اصل اعتبار و اعتماد، 4. اصل شفافیت، 5. اصل منزلت، 6. اصل انصاف، 7. اصل شهروندی، 8. اصل حساسیت متقابل(خنیفر، ارزوندی،1388: 119-118).

اما کارایی و اثر بخشی منشور اخلاقی بنگاه مرهون وجود ویژگی های خاصی در آن است:

• منشور اخلاقی باید کامل باشد. منشورهای ناقص علاوه بر همه ایرادها و رخنه ها سبب مقاومت افراد در عملی کردن آن می گردد. کمال منشور در گرو جامعیت و فراگیری آن نسبت به حقوق همه ی افراد، نهادها و امور ذی ربط است.
• منشور اخلاقی باید قابل تحقق، عملی و قابل اجرا باشد. آرمان گرایی سبب می شود که به جای قواعد کاربردی، شعارهای زیبا و غیرقابل تحقق به میان آید.
• منشور باید بر ملاک نهایی اخلاق به گونه ای مبتنی باشد که ارزش ذاتی و اصالت آن را حفظ کند.
• مهم ترین خصیصه منشور کارآمد، عاری بودن از هرگونه ابهام است.
• ویژگی دیگر منشور اخلاق، ترتیب منطقی در بیان تعهدات و مسئولیت هاست.

سازگاری درونی منشور از دیگر ویژگی های آن است. منشور اخلاقی به صورت یک نظام ارائه می گردد و مهم ترین خصلت هر نظامی برخورداری مجموعه عناصر از ارتباط و سازگاری است(محمدی فیروز،1388: 44-42).

پس از تعریف اخلاق، حرفه و تحلیلی مفهوم اخلاق حرفه ای دانستیم که اخلاق حرفه ای، آداب و ویژگی های افراد حرفه ای نیست، بلکه شاخه ای از اخلاق کاربردی در قلمرو حرفه بود. اینک جای دارد به بررسی اخلاق در حرفه معلمی بپردازیم:

پذیرفتن هر نقشی، مسئولیت هایی به دنبال دارد و ایفای این مسئولیت ها، جنبه اخلاقی بسیاری دارد که باید به آن ها توجه کرد. هر نقشی مستلزم آموزش های گسترده ای است که معمولاً در نهادهای دانشگاهی صورت می گیرد. این آموزش ها شامل اجزای فکری پیچیده ای مثل تسلط بر حجم زیادی از دانش نظری است. از طرفی، هر نقشی ارائه کننده خدمات مهمی برای جامعه است. پس هر نقش  را می توان حرفه ای نامید که مسئولیت های خاصی به همراه دارد. اصولاً صاحبان حرفه، تجارب خاصی دارند. جامعه برای دریافت خدمات آنان، به کاربرد مسئولانه این تجارب و معلومات متکی است. برخورداری از دانش، قدرت و اختیار زیادی به صاحب حرفه می بخشد. این قدرت و اختیار اگر بدون رعایت جنبه های اخلاقی به کاربرده شود، خطر استفاده نامناسب را در درون خود دارد(بیروتی، باقری،117:1387).

اخلاق شغلی مسئولیت های اخلاقی فرد از حیث شغل است. اخلاق شغلی از طرفی مانند اخلاق فردی بر مسئولیت افراد به عنوان شخص حقیقی تأکید دارد، از طرف دیگر برخلاف اخلاق فردی عنوان برخاسته از شغل را نیز در مسئولیت های اخلاقی لحاظ می کند(قراملکی،172:1383). هر شغلی به اقتضای حرفه ای، مسئولیت های اخلاقی خاصی می آفریند. افراد در شغل های مختلف با مسائل گوناگون اخلاقی مواجه هستند. معلمی هم در درجه اول یک حرفه است و شبیه تمام مشاغلی که در جامعه تحت عناوین مختلف مانند مشاغل تجاری، معماری، کشاورزی، کارگری و…وجود دارد، با مسائل اخلاقی خاصی روبرو است. اما این اولین و تنها وجه اشتراک این حرفه با سایر حرفه هاست و اگر علاوه بر این بخواهیم صفت های دیگری غیر از حرفه ای بودن را بر آن بیفزاییم خواهیم دید که کم تر می توان به اشتراکاتی دست یافت که بتوان آن را با سایر حرفه ها مقایسه کرد و دلیل این امر نیز ویژگی خاص معلمی است و آن هم ریشه در یک محور اساسی دارد چرا که در کار معلمی انسان محور فعالیت است، در این وادی هم مؤثر و هم متأثر هر دو انسان هستند و اهمیت این حرفه و وجه تمایز آن در این مسأله نهفته است. به زعم رملی و هرلیهای اخلاق، بیان کننده ی باورهای یک گروه حرفه ای در مورد این است که چه چیزی درست و مرتبط با استانداردهای همان حرفه است. هر یک از حرفه های مرتبط با انسان، حوزه ها و ابعاد مختلفی دارد که برخی مشترک و برخی دیگر مختص آن حرفه هستند( رملی و هرلیهای،2005 به نقل ازکیانی و همکاران،81:1387). اگرچه توجه به اخلاق در حرفه ی معلمی مانند اغلب حرفه های مرتبط با انسان لازم است اما در این حرفه توجه به اخلاقیات از اهمیت بیشتری برخوردار است و آن هم به دلیل نقش حساس معلم در تربیت و انسان سازی است. از نظر کامپبل قلمرو اخلاق در تدریس به عنوان یک حرفه اخلاقی، در زمره ابعاد مثبت و غیرقابل انکار آن حرفه می باشد. این بعد به دلیل اهمیت بالایش و به دلیل آنکه با دنیای تعلیم و تربیت پیوندی ناگسستنی دارد، علاقه و ذهن اندیشمندان، محققان و کارشناسان را به خود معطوف نموده است(کامپبل20008، به نقل از عزیزی،177:1389). در حرفه ی تدریس، بر خلاف مشاغل دیگر مثل وکالت یا طبابت تقریباً تمام تصمیم های مهم مبتنی بر اخلاق و ملاحظات اخلاقی است و نه صرفاً فنی. کار معتقد است که معلم با سؤال های عمیق درباره اهداف اخلاقی و اهداف حیات انسان سروکار دارد. وی با ظرافت به حضور اخلاق در عمل توجه کرده است و تمایز مهمی را میان اعمال تربیتی و اعمال فنی متذکر شده است: «در گستره مسائل عملی، دسته ای از آن ها فقط به دانش متکی است( مثل نگهداری ماشین) و از ملاحظات اخلاقی مبراست، اما در تعلیم و تربیت هم مسائل فنی و هم مسائل اخلاقی مورد توجه است.» از نظر او مباحث نظری در تعلیم و تربیت، با اخلاق و داوری ها و ارزیابی های اخلاقی رابطه ای تنگاتنگ دارد. او معتقد است که تعلیم و تربیت همواره با خطر فن گرایی مواجه بوده است، در حالی که او تدریس را در حوزه استدلال اخلاقی می داند، زیرا معلم در میدان عمل و در مواجهه با موقعیت های مختلف با توجه به هدفمندی کارش دست به انتخاب می زند(کار به نقل از باقری، ایروانی، 1380: 132-127).

در همین رابطه کلارک معتقد است که تدریس بیش از آنکه تلاشی شیوه مند و فنی باشد یک تکنیک اخلاقی است. او اضافه می کند که موضوعات اخلاقی در تدریس همیشه مطرح بوده و از ارزش ذاتی برخوردارند. از نظر او تدریسی که متضمن مسئولیت اخلاقی است، کاری مشکل، پیچیده و گاهی اوقات نیز پرزحمت است که کسی هم قدر آن را نمی داند(کلارک، 1990: به نقل از عزیزی،177:1389).

با توجه به این مهم معلمان به عنوان  یکی از مهم ترین عوامل در فرایند تعلیم و تربیت نیاز به آشنایی با موارد اخلاقی در این حرفه دارند، و این آشنایی می تواند به آن ها در ارزیابی از این موارد و حل مسائل و معضلات اخلاقی کمک نماید و این چیزی جز غایت  و هدف اخلاق حرفه ای نیست. هر فرد در یک حرفه یک شأن حرفه ای دارد که جایگاه فرد را در حرفه اش نشان می دهد و افراد با هویت های حرفه ای خاص خودشان دارای روابط حرفه ای با یکدیگر نیز هستند، که سازمان دهی این رفتارهای ارتباطی حرفه ای، بر عهده اخلاق حرفه ای است. بدین معنا که در یک حرفه نحوه ی عملکرد افراد در سطوح مختلف آن سازمان، هویت حرفه ای آن ها را تشکیل می دهد(عاملی،121:1388).

معلمان نیز به عنوان یکی از افراد حرفه ای در جامعه ی ایران دارای هویتی حرفه ای و به تبع آن دارای روابطی حرفه ای با دیگران هستند. در یک دید جامع شاید بتوان افراد و گروه هایی را که یک معلم با آن ها در ارتباط است و باید در قبال آن ها پاسخگو باشد به چند گروه تقسیم نمود:

شخص معلم: اصول اخلاق حرفه ای معلم در ارتباط با خود، به ارتباط درونی معلم با خودش ناظر است و می تواند در کیفیت ارتباط با دیگران نیز تأثیر بسزایی داشته باشد. معلم به عنوان یک شخص حرفه ای باید اصول خاصی را در ارتباط با خودش مد نظر داشته باشد برای مثال می توان به حفظ منزلت خود، مسئولیت پذیری، حرفه گرایی و توجه به مصلحت حرفه ای، صبر و تحمل و … اشاره نمود.

دانش آموزان: مهم ترین گروهی که معلمان با آن ها در ارتباطند و در مقابل تربیت صحیح آن ها رسالتی سنگین برعهده دارند دانش آموزانند. بنا بر تعبیر قرآن مهم ترین امانتی که خدواند بر دوش انسان نهاده، قابلیت تکامل به صورت نامحدود، آمیخته با اراده و اختیار و رسیدن به مقام انسان کامل و بنده خاص خداونداست، که آسمان  ها و زمین و کوهها از حمل آن سر برتافتند(علی بابایی،636:1384). معلمان با پذیرفتن و تصدی این حرفه رسالت سنگین تربیت بشر و رساندن آن ها به مقام انسان کامل را بر عهده گرفته اند. دانش آموزان به عنوان مهم ترین امانت های جامعه در دست معلمان هستند. کودکان و نوجوانانی که مربیان به تربیت آن ها می پردازند امانت هایی بس گرانبها هستند که خیانت در تربیت آن ها گناهی بس بزرگ و مستمر است. چراکه شقاوت و سعادت نسل های بعد مرهون معلم است و اگر امانت دار نباشد و در آن خیانت کند، نسلی را به مخاطره افکنده است و اگر هم امانت دار باشد ثواب نسل های پیاپی برای اوست. قرآن مفسد فی الارض را یهلک الحرث و و النسل می داند: «و چون برگردد (یا ریاستی یابد) کوشش می کند که در زمین فساد نماید و کشت و نسل را نابود نماید.»(مظاهری،32:1389).

همکاران: یکی از گروه های دیگری که معلم با آنان در ارتباط است و باید حقوقی را در ارتباط با آنان رعایت نماید همکاران می باشند. معلمین در داخل و خارج محیط آموزشی با همکاران خود ارتباط دارند که در این ارتباط باید ملاحظات اخلاقی و حرفه ای را رعایت نمایند.

[1]Remley & Herlihy

[2]Campbell

[3]Carr

[4]Clark

[5]سوره احزاب، آیه 73

[6]سوره بقره، آیه205

مبحث اخلاقیات سازمانی و حرفه ای امروزه نقش پراهمیتی را در جهان و حوزه سازمان یافته است. به گونه ای که اخلاقیات و مباحث مربوط به آن همچون عدالت، انصاف، تعهد و حقوق فردی و سازمانی نقش پررنگ و مهمی یافته است. بنابراین مدیران و کارکنان سازمان ها برای ایفای امور سازمانی خود افزون بر معیارهای سازمانی و قانونی نیاز به مجموعه ای از رهنمودهای اخلاقی و ارزشی دارند، که آنان را در رفتارها و اعمال سازمانی یاری دهند و نوعی هماهنگی و وحدت رویه در حرکت به سوی شیوه مطلوب در اخلاق سازمانی را میسر سازد. زیرا امروزه یکی از مهمترین معیارهای ارزیابی سازمان ها و یکی از عوامل مهم موفقیت سازمان ها  مباحث و اصول اخلاقی می باشد( امیرکبیری، داروئیان،85:1390). یکی از سازمان های مهم و تأثیرگذار در جامعه سازمان آموزش و پرورش می باشد. آموزش و پرورش در همه دوران ها و از دیدگاه های مختلف همواره از جایگاه رفیعی برخوردار بوده است. در تمام ادیان و از دیدگاه همه فیلسوفان نقش آموزش و پرورش همواره زیربنایی و حیاتی تلقی شده است. بدون تردید مهم ترین ویژگی ای که به آموزش و پرورش چنین اعتبار و منزلتی می بخشد، رسالت مهم آن است که بر تعالی و تربیت انسان استوار می باشد. آموزش و پرورش موظف است که با تمهید شرایط مورد نیاز، زمینه رشد و شکوفایی استعدادهای انسانی را برای نیل به مراتب کمال فراهم سازد(ساکی،1390). یکی از این شرایط که بیشترین و مهم ترین تأثیر را در نیل انسان به کمال دارد، تأثیر و نقش معلم است. اما این نقش و تأثیر آن در دوره های مختلف تحصیلی متفاوت است. یکی از این دوره ها، دوره ی متوسطه است. درگزارش نهایی اجلاس منطقه ای یونسکو آمده است: دوره ی متوسطه عبارت است از دوره ی برزخ یا دوره ی انتقالی میان آموزش پایه که عمومی و غیر تخصصی است و آموزش تخصصی تر در سطح آموزش عالی. دوره ی متوسطه دوره ای است که در آن دانش آموزان گروه سنی چهارده تا هفده یا هجده ساله تحصیل می کنند و به دلیل تنوع برنامه ها و تعدد رشته های تحصیلی فرصت انتخاب دارند(صافی،90:1386). دوره ی متوسطه از دوره های مهم، حساس و مؤثر در زندگی فردی و اجتماعی آدمی است دوره ای است که به سبب وضع زیستی، اجتماعی و روانی دانش آموزان آن با سایر دوره های تحصیلی مشترکات و ممیزاتی دارد و دارای طیف وسیعی است که دوران نوجوانی را در برمی گیرد و در انتهای طیف به دنیای جوانی می رسد. برای روشن شدن اهمیت و جایگاه اخلاق در این دوره ابتدا به بررسی مختصات کلی این دوره و سپس به بررسی اخلاق معلمان در این دوره پرداخته می شود.

در دوره ی متوسطه، قسمت اعظم استعدادهای اختصاصی نوجوان و جوان بروز می کند، قدرت یادگیری آنان به حد اعلای خود می رسد، کنجکاوی آنان جهت معینی می یابد و مسائل جدید زندگی نظیر انتخاب رشته، انتخاب حرفه و شغل، اداره خانواده و گرایش به مرام و مسلک، ذهن آنان را به خود مشغول می دارد و به مرحله ی ادراک ارزش های اجتماعی، اقتصادی و معنوی می رسند. از این رو این دوره در نظام های تعلیم و تربیت کشورهای مختلف جهان اهمیت زیادی دارد. دوره ی متوسطه، از لحاظ مبانی فلسفی، زیستی، روانی و اجتماعی دوره ی بسیار مهمی است. دوره ای که آموزش عمومی را به آموزش عالی پیوند می دهد و گروه کثیری را برای ورود به جامعه و بازار کار مهیا می کند. از این رو هرگونه خلل و نارسایی در این دوره به طور مستقیم و غیر مستقیم بر عملکرد و کیفیت هر دو حلقه آموزش، عمومی و عالی تأثیر به سزایی خواهد داشت(صافی،90:1386).

اگر چه در دوره متوسطه آموزش همگانی و پرورش استعدادهای عام ادامه پیدا می کند، ولی در این دوره بر تأمین نیازهای شغلی و حرفه ای و جهت دادن افراد در مسیرهای خاص تأکید می شود(ملکی،17:1387). این دوره با تشخیص طلبی و گسترش افق فکری از خلال علا‏قه ها و رغبت های متعدد و درون نگری و ظهور عقل نظری و تفرد همراه است. جستجوی شخصیت صورت محور حیات نوجوان به شمار می رود. روی هم رفته نوجوان موجودی قادر به تفکرو تعقل و در عین حال احساساتی و عاری از تعادل است ولی همواره می کوشد شخصیت گمشده خود را بازیابد و تعادل از دست رفته را باز به چنگ ‏آورد. او به هستی جامعه و اهمیت ارزش های آن پی‏برده است و در راه شناختن جامعه و سازگاری با آن تلاش می کند. جهت تربیت در این دوره نسبت به دوره کودکی وارونه است. به عبارت دیگر آنچه در این دوره در درجه اول اهمیت قرار دارد تربیت عقلی نیست بلکه تربیت منش یا به بیان روشن‏تر تربیت شخصیت است(کاردان،1351: 5و4). یکی دیگر از ویژگی های نوجوانی جستجوی هدف و فلسفه ی زندگی است که با تمایلات مذهبی آنان پیوندی بس نزدیک دارد. جوانان در این سن شیفته ارزش های فرهنگی اعم از ارزش های سیاسی یا هنری یا اخلاقی و دینی هستند. هریک از این ارزش ها منبع عاطفه مشخصی است که با تجربه خود شخص مطابقت دارد(ملکی،1387: 35و34). یکی دیگر از ویژگی های دوره ی نوجوانی و جوانی تقلید ارادی است. در دبیرستان غریزه ترقی خواهی و میل به کمال که نیاز فطری هر انسانی است با تأثیری محسوس تر بنای بروز و ظهور می گذارد و در نتیجه تقلید غیر ارادی روبه ضعف، و تقلید ارادی روی می دهد و خویشتن را برای زندگانی آینده آماده و مهیا می سازد(بهمنیار، بی تا:590).

در رأي‌ صادره‌ در ششصد و چهل‌ و هفتمين‌ جلسه‌ شوراي‌ عالي‌ آموزش‌ و پرورش‌ ‌اهداف آموزش متوسطه به هشت دسته ی اهداف؛ اعتقادي‌، اخلاقي‌، علمي‌ وآموزشي‌، ‌فرهنگي‌ هنري‌، اجتماعي‌، زيستي‌، سياسي‌ و اقتصادي‌ تقسیم شده است که تمامی مديران‌، برنامه‌ريزان‌ و همه‌ افرادي‌ كه‌ در تعليم‌ و تربيت‌ دانش‌آموزان‌ نقشي‌ بر عهده‌ دارند، مكلفند در برنامه‌ريزي‌ امور، سازماندهي‌ فعاليت ها و انجام‌ وظايف‌ مربوط به گونه‌اي‌ اقدام‌ نمايند كه تاپايان‌ دوره‌ تحصيلي‌ دستيابي‌ دانش‌ آموزان ‌به‌ اهداف‌ تعيين‌ شده ‌ممكن‌ باشد(شورای عالی آموزش و پرورش، 1379).

ویژگی های هریک از دوره های تحصیلی در اهداف و محتوای برنامه ی درسی دوره ی مربوطه تأثیر مستقیم دارد. چون محتوا برای دانش آموزان تدارک دیده می شود باید برای او معنادار باشد و با نیازها و ضرورت های زندگی او هماهنگ باشد. براین اساس ویژگی های برنامه درسی دوره ی متوسطه شامل؛ ارتباط با تغییرات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه، حمایت از ابتکار دانش آموزان، استدلالی بودن محتوا، توجه به بحث گروهی، تأکید بر هویت فرهنگی، نگرش انتقادی به دانش و کاربرد آن در زندگی، تعادل بین آموزش عمومی و تخصصی، کسب آمادگی برای ورود به بزرگسالی، توجه به سلامت جسمی، روانی و اجتماعی می باشد(ملکی،1387: 91-85).

عنصر دیگری که جای دارد در آموزش متوسطه به آن توجه گردد مبحث ارزشیابی در این دوره است. ارزشیابی تعاریف متعددی دارد :

• ارزشیابی جمع آوری و بکار گیری اطلاعات در جهت اتخاذ تصمیم برای یک برنامه آموزشی است.
• ارزشیابی یک فرایند جهت تعیین کردن، بدست آوردن و فراهم ساختن اطلاعات مفید برای قضاوت در تصمیم گیری ها است.
• ارزشیابی به یک فرایند نظام دار برای جمع آوری، تحلیل و تفسیر اطلاعات گفته می شود، به این منظور که مشخص شود آیا هدف های مورد نظر تحقق یافته اند یا در حال تحقق یافتن هستند و به چه میزانی؟

در نظام آموزشی و پرورشی دوره ی متوسطه ارزشیابی تکوینی یا مستمر به منظور تقویت اعتماد به نفس، تحکیم آموخته های دانش آموزان در فرایند یاددهی- یادگیری، پرورش روحیه تحقیق، تفکر، تلاش، ابتکار و فعالیت های گروهی، تدارک بازخورد مناسب به صورت مستمر از نحوه ی مشارکت دانش آموزان در فعالیت های یاد دهی- یادگیری و اتخاذ روش های مناسب به منظور بهبود فرایند انجام می شود. در این ارزشیابی اطلاعات به طور مداوم جمع آوری و مورد استفاده قرار می گیرد و نیاز به باز خوردهای فردی-محیطی دارد تا بتوان تصمیم گیری های لازم را در جهت افزایش اثر بخشی برنامه ها یا فعالیت های آموزشی اتخاذ نمود. این نوع ارزشیابی بیشتر به فراهم آوردن اطلاعات برای بهبودی کار تاکید دارد(دبیر تاریخ شادگان،1388).

با توجه به اهمیت دوره متوسطه، ویژگی های دانش آموزان در این دوره و با ترسیم مختصات کلی آموزش متوسطه اکنون به بررسی اخلاق معلم در این دوره پرداخته می شود.

يكي از شاخصه هاي اصلي پيشرفت و نماد حركت سالم در مسير تكاملي بشر، رعايت اخلاق و شئونات انساني در جامعه است كه مهم ترين كاركرد رسولان و معلمان و هدايت گران بشر از ابتداي خلقت به شمار مي رود. در جامعه اسلامي ما اين نقش پررنگ تر و تأثيرگذارتر به نظر مي رسد. در اين راستا معلمان به عنوان نيروي انساني كه مهندسي افكار عمومي و چشم انداز رشد فرهنگي و علمي جامعه در دستان آنها است، براي اجراي بايدها و نبايدهاي اخلاقي در جامعه، وظيفه اي فراتر از قشرهاي ديگر دارند، چرا كه در تحكيم پايه هاي نظام علمي و بالاخص فرهنگي کشور، بيشترين نقش را ايفا مي كنند(غلامی توکلی،1390).

اگرچه توجه به اخلاقیات و رعایت آن ها در همه ی دوره های تحصیلی مطرح است، اما در دوره متوسطه از جایگاه مهم تر و والاتر برخوردار است. بررسی جایگاه و اهمیت دوره متوسطه نشان می دهد که معلم در این دوره با دانش آموزانی سروکار دارد که در حال آماده شدن برای انتخاب های مهم و اساسی زندگی خود و از همه مهم تر انتخاب شغل و حرفه ی خود می باشند رعایت اخلاقیات توسط معلم و توجه همه جانبه به اخلاق معلمی در این دوره از اهمیت بالایی برخوردار است و می تواند پرورش دهنده ی افرادی باشد که در آینده وظایف فردی و اجتماعی خود را از روی دانش و معرفت توأم با ایمان و عقیده انجام می دهند. توجه به عمل در فرایند اخلاق ضروری است. از آنجا که فضایل اخلاقی در پرتو عمل به دست می آیند و تکرار عمل منجر به ظهور فضایل می شود، معلم باید التزام خویش را نسبت به اعمال فضیلت مندانه آشکار سازد. اخلاق تدریس بدون چنین التزامی صورت تحقق به خود نخواهد گرفت. با توجه به این که معلم نقش الگویی نسبت به شاگردان دارد، اهمیت این امر، مضاعف خواهد شد. معلم باید به عنوان عامل اخلاقی، با عملکرد خود چگونگی اخلاقی بودن را نشان دهد. این اعمال صرفاً اعمال خاصی نخواهد بود، بلکه انجام هر تکلیفی که به عهده معلم است باید به بهترین صورت ممکن انجام گیرد( باقری، بیروتی کاشانی،379،1386). دانش آموزان دوره متوسطه که در جست و جوی  شخصیت خود هستند به شکلی پیوسته و مداوم نسبت به نگرش ها، ارزش ها و شخصیت های معلمان خود واکنش نشان می دهند. دانش آموزان به طور ثابت در حال جذب و کسب اظهارات، حالت ها و نگرش های معلمان خود هستند و این امر بدون آنکه معلم رجوع خاصی به این گونه رفتارها داشته باشد انجام می گیرد. لذا معلمان باید توجه داشته باشند که هر نوع رفتاری در هر زمانی می تواند به شکل یک الگو عمل کند. از این رو دانش آموزان رفتارهای مثبت و منفی، هر دو را از معلمان خود خواهند آموخت(اصلانی،1386). از سوی دیگر بخشی از اهداف مطرح برای دوره متوسطه اهداف اخلاقی می باشد، که به تبع برای تحقق آن ها محتوایی تهیه گردیده است. اما نیل به این اهداف در صورتی امکان پذیر خواهد بود که معلم در کنار داشتن دانش و معلومات کافی به مباحث اخلاقی در حرفه ی خود نیز توجه داشته باشد. لازم است یادآوری شود که آموزش اخلاق نمی تواند جدا از آموزش هیچ علمی ‏باشد، آموزش هر علم باید به گونه ‏ای باشد که بدون ارزش اخلاق نباشد. علم تنها آن‏ نیست که حقایق را کشف کند آنگاه آن را حفظ کنند و یا در کتابی آن را جمع‏آوری‏ نمایند، علم وسیله ای است جهت تکامل و اصلاح بعد معنوی انسان ها، همچون‏ داروئی که امراض را شفا می‏بخشد، در حقیقت علم تمرین هایی است در راه راستی‏ و درستی و حقیقت و معنویت و کوشش برای یک زندگی کاملتر و با معنویت‏تر. بنابراین ارزش هر علم در این است که تا چه اندازه با ارزش های اخلاقی قابل‏ سنجش باشد و آموزش اخلاق باید در آموزش هرعلمی نهفته باشد و در آن منظور شده باشد(حسنی،137:1377).