1-9 قلمرو زمانی و مکانی و موضوعی تحقیق 14
1–10 مراحل تحقیق در یک نگاه 15
فصل دوم: مروری بر ادبیات موضوع16
مقدمه 17
2-1 بخش اول: مفاهیم و کلیات 18
2-1-1 تعریف پروژه18
2-1-2 پروژه های ساخت18
2-1-3 قراردادهای ساخت19 .
2-1-4 اجزاء اصلی قرارداد22
2-1-5 عوامل درگیر در یک پروژه23 .
2-1-5-1 کارفرما23
2-1-5-2 پیمانکار 24
2-1-5-3 مشاور 27
2-1-6 قراردادهای پیمانکاری 28 2-1-6-1 قراردادهای طراحی مهندسی (E) 28
2-1-6-2 قراردادهای تأمین تجهیزات( P) 28
2-1-6-3 قراردادهای EPC 29
2-2 بخش دوم: دعاوی30
2-2-1دعاوی موجه و غیر موجه31 .
2-2-2 انواع دعاوی32
2-2-2-1 دعاوی قراردادی32
2-2-2-2 دعاوی ضمن قرارداد32 .
2-2-2-3 دعاوی ارزش گذاری جدید33
2-2-2-4 دعاوی مساعدتی33
2-2-3 ادعا های متداول در قراردادها34
2-2-3-1 ادعاهای مربوط به محدوده و شرایط کار34
2-2-3-2 ادعاهای زمانی35 .
2-2-3-3 ادعاهای هزینه ای36 .
2-2-3-4 ادعاهای کیفی36
2-2-4 ادعا های متداول پیمانکاران در قراردادهای ساخت37 .
2-3 بخش سوم: تأخیر و دعاوی زمان43
2-3-1 تأخیر از منظر پیمانکاران44 ..
2-3-2 تأخیر در پروژه های ساخت و نصب در برخی کشور ها و مقایسه با ایران45
2-3-3 علل تأخیر در پروژه های عمرانی ملی50
2-3-4 عوامل مؤثر تأخیر در یک پروژه . 51
2-3-5 عوامل مؤثر ایجاد تأخیر در بخش مهندسی پروژه های EPC 52
2-3-5-1 عوامل داخلی 52
2-3-5-2 عوامل خارجی 54
2-4 بخش چهارم: هزینه و دعاوی هزینه 55
2-4-1 انواع هزینه 55
2-4-1-1 هزینه های مستقیم 55
2-4-1-2 هزینه های غیر مستقیم 55
2-4-2 ادعای هزینه ای متداول 56
2-4-2-1 ادعای هزینه بالاسری عمومی 56 2-4-2-2 ادعای هزینه بالاسری کار 57
2-4-2-3 دعاوی سود از بین رفته 57
2-4-2-4 دعاوی ایجاد وقفه در فعالیت و کارآیی تلف شده 58
2-4-2-5 دعاوی هزینه های تسریع 59
2-4-2-6 دعاوی تغییرات 60
2-4-2-7 دعاوی پیمانکار در قبال پرداخت دیر هنگام کارفرما 61
2-4-2-8 دعاوی پیمانکار همکار 61
2-5 بخش پنجم: مدیریت دعاوی 63
2-5-1 مدیریت ادعا از دیدگاه استاندارد مدیریت پروژه 63
2-5-2 روند مدیریت ادعا 65
2-5-3 مدیریت ادعا در قراردادهای طرح و ساخت 68
2-6 بخش ششم: ماهیت اختلاف و راه های حل و فصل 69
2-6-1 تحلیل نموداری حل اختلاف 70
2-6-2 تحلیل نموداری حل اختلاف به شیوه دادگاهی 71
2-6-3 تحلیل نموداری حل اختلاف به شیوه برون دادگاهی 72
2-6-4 فرق دعوا و اختلاف 73
2-6-5 راه های حل اختلاف 74
2-7 بخش هفتم: راهکارهای پیشنهادی برای پیشگیری 79
فصل سوم: روش تحقیق 85
مقدمه 86
3-1 مراحل تحقیق در یک نگاه 87
3-2 روند تحقیق 88
3-2-1مرحله اول 88
3-3مرحله دوم تحقیق: طراحی پرسشنامه 90
3-3-1 فاکتور احتمال وقوع 90
3-3-2 فاکتور میزان تأثیر 91
3-3-3 اعتبار و روایی پرسشنامه 92
3-4 مرحله سوم: جمع آوری نظرات 93
3-4-1 جامعه آماری مورد مطالعه 93
3-4-2 تعیین حجم نمونه 93
3-5 مرحله چهارم: محاسبه میانگین وزنی 95
3-5-1 پارامترهای شاخص میانگین وزنی 97
3-5-2 خلاصه اطلاعات و محاسبه میانگین وزنی 98
3-6 مرحله پنجم: محاسبه میانگین و تعیین 15 عامل مشترک 99
3-7 مرحله ششم: تعیین میزان درجه توافق (RAF) و درصد توافق( PA) 100
3-8 مرحله هفتم: ارائه راهکارهایی برای پیشگیری 103
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها 104
مقدمه 105
4-1 جمع آوری داده 106
4-1-1 طراحی پرسشنامه 106
4-1-2 پرسش شوندگان 107
4-2 محاسبه میانگین وزنی و رتبه بندی عوامل 109
4-2-1 اولویت بندی علل محتمل بروز دعاوی هزینه از دیدگاه سه گروه 110
4-2-2 اولویت بندی علل محتمل بروز دعاوی زمان از دیدگاه سه گروه 113
4-3 انتخاب 15 عامل برتر مشترک بین سه گروه 116
4-4 تعیین میزان توافق نظر 122
4-4-1 میزان توافق نظر در علل بوجودآورنده دعاوی هزینه 123
4-4-2 میزان توافق نظر در علل بوجودآورنده دعاوی زمان 127
4-5 ارائه راهکارهای پیشگیری 132
فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادات 133
مقدمه 134
5-1 خلاصه یافته ها و نتایج تحقیق 136
5-2 پیشنهادات 141
5-1-2پیشنهادات اجرایی 141
5-2-2 پیشنهاد تحقیقات آتی 144
5-3 محدودیتهای پژوهش 145
منابع 146
مقدمه
در سال های اخیر افزایش تقاضای پروژه های ساخت که به دلایل مختلفی رخ داده است باعث گردیده که سالانه حجم زیادی از اعتبارات کشور صرف احداث و اجرای پروژه های ساخت گردد. پروژه های ساخت اهدافی چون هزینه، زمان و کیفیت را دنبال می کنند و آنچه این اهداف را تحت تأثیر قرار می دهد طرح دعاوی می باشد که به دلایل مختلف و متعدد با ادعای یکی از طرفین قرارداد نسبت به دیگری حاصل می گردد. این ادعا معمولا” درخواست کتبی با انضمام مدارک قراردادی است، که در خصوص جبران مالی و یا زمانی، یا تحقق سایر شرایط که از نظر قراردادی، موجب اختلاف درخواست کننده و طرف قرارداد یا کارفرماست بروز می کند.
دعاوی معمولا” در دو حوزه زمان و هزینه مطرح می شوند. تأخیر یکی از مهمترین پدیده های رایج در پروژه های عمرانی کشور است که در طول سالهای گذشته در پروژه های ساده ساختمانی تا پیچیده آنها رخ داده است که به تبع آن موجبات راکد ماندن سرمایه و به تعویق افتادن بازگشت سرمایه، افزایش هزینه های جاری پروژه، کاهش قدرت بودجه تخصیص یافته به پروژه ناشی از افزایش نرخ تورم، معطل ماندن منابع، نارضایتی ذی النفعان، مردم و مشتریان و در نهایت از دست رفتن موضوعیت پروژه های وابسته به زمان می گردد. از طرف دیگر وجود موانع قانونی، برآورد نادرست احجام و هزینه ها، تأخیر در تخصیص بودجه مناسب به پروژه ها نیز اثرات منفی بسیاری بر روی زمان بندی و اجرای با کیفیت پروژه ها خواهند داشت که همگی زمینه و بستر طرح دعاوی در پروژه های ساخت را مهیا می سازند.
با توجه به اهمیت موضوع ادعا در پروژه های ساخت کشور واختلافات و تبعات ناشی از آنها که اثرات مخربی برای به سرانجام رسیدن پروژه ها به همراه دارند لزوم شناسایی دلایل عمده ادعا در دو حوزه اصلی هزینه و زمان احساس گردید.
این تحقیق با موضوعیت شناسایی عوامل اصلی محتمل بروز دعاوی ابتدا سعی در شناسایی عوامل اصلی دارد همچنین از آنجا که دعاوی در پروژه می تواند از سوی هر یک از طرفین قرارداد و دخیل و درگیر در پروژه مطرح گردد این عوامل به تفکیک از دیدگاه سه گروه اصلی پروژه های ساخت یعنی کارفرمایان، پیمانکاران و مشاوران سنجیده شده است. در نهایت عوامل مشترک مهم که از اولویت بیشتری نزد سه گروه برخوردار بودند تعیین گردیده و میزان درصد توافق نظر آنها برآورد می گردد. به منظور جمع آوری داده ها پرسشنامه ای تهیه و در بین جامعه آماری مورد مطالعه توزیع گردید. ارزیابی داده ها نیز با استفاده از نرم افزارهای SPSS، Excell صورت پذیرفت.
در انتهای پژوهش نیز با توجه به عوامل تعیین شده راهکارهای پیشنهادی جهت کاهش احتمال بروز دعاوی در پروژه های ساخت کشور ارائه گردیده است.
مقدمه
دعاوی بخش جدایی ناپذیری از قراردادهای مدرن هستند که امروزه رخداد آن در پروژه های صنعتی امری معمول تلقی می شود. مفهوم ادعا در قرارداد، مفهوم جدیدی نیست؛ اما نکته تاریک آن، شیوه مدیران در ارزیابی و سنجش اثر بخشی فرایند ادعا و چکونگی پاسخگویی به آن می باشد. بر پایه چنین نگاهی، مطالعات و تحقیقات گسترده ای بر روی جنبه های مختلف دعاوی انجام شده است.(باری1، 2000)
بکارگیری کلمه” ادعا” نوعی واکنش احساسی به دنبال دارد که در بیشتر مواقع با مفاهیم اتهام و تلافی همراه است.
این مفهوم همچنین با نتایجی از قبیل در هم شکستن روابط، تضاد دیدگاهها و نیاز به حکمیت و داوری همراه است که مجموع این موارد به بروز تأخیر در انجام کارو پرداخت هزینه های گزاف میانجامد. (برادلی و لانگفورد2 ، 1987)
برای پرهیز از رخداد چنین مواردی، از سال 1985 تا 1994 تحقیقات متعددی بر روی دعاوی صورت گرفته که در پی این بررسی ها، دو راه حل برای پیشگیری از اینگونه موارد ارائه شد.(اسکات3، 1992)
1- بازبینی جزئیات مفاهیم حقوقی موجود در بندهای قرارداد
2- تخصیص ریسک به قراردادها
از طرف دیگر پیچیدگی های روز افزون و در حال رشد مراحل اجرای پروژه های عمرانی، مسایل بسیاروگاها” جدیدی مطرح می گردد، که در برخی از موارد اثرات آنها در طول اجرای طرح به وضوح مشخص نیست. بسیاری از تغییرات مورد نیاز در حین اجرای پروژه شناسایی می شوند، چرا که کارفرما همزمان با پیشرفت کار و بررسی نتایج حاصله قادر است نیازها و انتظارات خود را بهتر ارزیابی و تعریف نماید. با شناسایی امکانات سیستم برنامه ریزی شده، ممکن است نیاز به فعالیتهای جدید و یا تغییر فعالیتهای خاص احساس شود و یا حتی در حین وجود خطرعدم برآوردن تقاضای تعریف شده، تقاضای دیگری نیز تعریف شود . این امر باعث مسائلی در طرح می شود که حتی ممکن است اجرای کل طرح را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در کل تعداد مواردی که باعث تغییر یا اصلاح در پروژه می شوند زیاد هستند، اما آنچه اهمیت دارد فاکتور توافق ویا عدم توافق طرفین است. که در صورت حادث شدن عدم توافق بین ذی النفعان پروژه یعنی پیمانکاران، کارفرمایان و مشاوران، ادعا به وجود می آید.
همچنین تأخیر در پروژه های عمرانی یکی از متداولترین مسائل و مشکلات در اجرای این گونه پروژه هاست. تأخیردراجرای پروژه های عمرانی موجب راکد ماندن سرمایه و به تعویق افتادن بازگشت سرمایه، افزایش هزینه های جاری پروژه، کاهش قدرت خرید بودجه پروژه به علت افزایش نرخ تورم، معطل ماندن منابع و عدم بکارگیری آن در سایر پروژه ها، از دست رفتن موضوعیت پروژه های وابسته به زمان و اختلاف طرفهای درگیر در پروژه به دلیل تحمیل هزینه های مازاد و نارضایتی مردم، مشتریان و ذی النفعان می شود.(فهیمی آزاد ،1381) که در اغلب موارد ادعا را از سوی طرفین ذی النفع پروژه به همراه خواهد داشت .
چنانچه به دلایل بروز اختلافها که نهایتا” منجر به دعاوی می شوند توجه نگردد، ریسک بروز آنها در پروژه دخالت داده ایم که گاها” توجیه پذیری طرح را نیز زیر سوال می برد. لذا توجه به منابع بالقوه بروز دعاوی که غالبا” در دو حوزه زمان و هزینه رخ می دهند و نیز مدیریت صحیح آنها در پروژه ها علی الخصوص پروژه های بزرگ مانند پروژه های ساخت که دارای حجم بالای مالی و نیز عوامل متعدد در گیر در آنها می باشد امری بدیهی محسوب می شود. این مبحث را مدیریت دعاوی نامیدند.
و حتی استاندارد مدیریت پروژه نیز در ویرایش سال 2000 خود فصلی را با این عنوان به حوزه های موجود خود افزوده است. مدیریت ادعا در استاندارد مدیریت پروژه1 شامل فرایندهای زیر می باشد:
1- شناسایی ادعا
2- کمی نمودن ادعا
3- پیشگیری از ادعا
4- حل و فصل ادعا
در تحقیق حاضر دعاوی در پروژه های ساخت مورد بررسی قرار گرفته اند. در مرحله نخست تحقیق به فرایند شناسایی ادعا پرداخته می شود. در این مرحله اهم عللی که منجر به دعاوی می شوند، استخراج و گردآوری می شوند.
در مرحله دوم تحقیق به فرایند کمی نمودن ادعا پرداخته می شود. رویکرد این مرحله بر اساس توصیه استاندارد 2PMI، مشابه مدیریت ریسک و با توجه به ماتریس احتمال – اثر اتخاذ می گردد. دراین مرحله، پارامترهای کیفی با استفاده از رتبه بندی عبارات توصیفی و مقادیر عددی به پارامترهای کمی تبدیل می شوند. (فهیمی آزاد ،1381)بنابراین بدین طریق اهم دلایل مشخص می شوند.
از آنجا که در این تحقیق نهایتا” به دنبال سنجش میزان توافق ذی النفعان اصلی پروژه های ساخت یعنی کارفرمایان ، پیمانکاران و مشاوران بر روی عوامل بروز دعاوی در دو حوزه اصلی دعاوی یعنی زمان و هزینه هستیم اولویت بندی عوامل را با توجه به نقطه نظرات و دیدگاههای هرسه گروه مذکور گردآوری نموده ایم ودر نهایت میزان توافق نظر بین آنها را سنجیده می شود.
با شناسایی منابع بالقوه بروز دعاوی می توان دانش صحیحی نسبت به ریسک وقوع آنها پیدا نموده و همین امر موجب افزایش توانایی مدیریت پروژه در پیشگیری از بروز آنها می شود. با کمی نمودن نیز می توان اهم آنها را مشخص نمود تا بتوان بصورت بهینه به مقابله با آنها پرداخته و وقت و انرژی مدیران را برای موارد مهمتر تخصیص داد. در پایان نیز باید از راه حلی منطقی و منصفانه برای حل و فصل ادعاهای احتمالی باقیمانده بهره گرفت .
1–1 تعریف مسأله
از مشخصه های توسعه اقتصادی هر کشور طرح های عمرانی آن کشور است. درارزیابی موفقیت طرح های عمرانی آنچه بیش از همه عینیت دارد مهندسی فنی آنهاست درحالیکه ممکن است عوامل دیگری که به نظر نامرئی هستند نقش مهمی داشته باشند.
یکی از عوامل بنیادی طراحی و مهندسی پروژه از منظر حقوقی است. بر اساس تعریف پیمان، پیمانکار متعهد به انجام موارد تحت پیمان با کیفیت معلوم و در طی مدت زمان مشخص و بر اساس قیمت خاصی می باشد. عموما” به دلیل آنکه ارکان پروژه نسبت به شرایط تعهدات و قوانین حاکم بر قرارداد بصورت کامل آگاه نبوده یا مطابق آنها اقدام نمی کنند مشکلاتی در حین اجرا و عموما” در پایان پروژه ها اتفاق می افتد که توافق در راه حل قطعی آنها پیچیده و گاها” غیر ممکن شده و عموما” پیمانکار پروژه بخشی از بهای کارکرد خود را دریافت نمی کند یا آنکه کارفرما بهای بیشتری از کارکرد حاصل شده در مقدار یا کیفیت پرداخت می کند و بعضا” نیز کار پروژه بصورت کامل به انجام نمی رسد. علت اصلی ادعا های پیش آمده را می توان در دو عامل زمان هزینه خلاصه کرد.
به منظور ارضاء اهداف عالیه پروژه، مدیریت پروژه ملزم است که هرچه بیشتر بتواند به عوامل مؤثر در پیدایش تأخیرات و تغییرات که عوامل اصلی ادعا می باشند تسلط پیدا کنند تا بتوانند از طریق بکارگیری استراتژیهای ساختاری مناسب ، از بروز ادعا1 و به تبع آن نزاع که صنعت ساخت را نا توان می کند جلوگیری کند.
در این تحقیق سعی بر بررسی موضوعی شناخت علل عمده و ریشه ای ادعاها از منظر ذی النفعان اصلی پروژه های ساخت یعنی کارفرمایان، پیمانکاران و مشاوران در دو حوزه دعاوی زمان و هزینه در کشور ایران دارد. همچنین تلاش می گردد تا میزان توافق نظربر روی عوامل ایجادکننده دعاوی از منظر عوامل اصلی پروژه های ساخت سنجیده شود. ودر انتها نیز راهکارهایی جهت پیشگیری و حل موضوع ادعا و نزاع ارائه می گردد.
1–2 اهمیت موضوع
